बीजिंग : रशिया आणि चीनमधील संबंध गेल्या काही वर्षांत आर्थिक आणि राजनैतिक पातळीपलीकडे जाऊन संरक्षण आणि लष्करी सहकार्याच्या दिशेनेही वाढताना दिसत आहेत. मात्र आता या सहकार्यामुळे पाश्चिमात्य देशांची चिंता वाढण्याचे एक नवे कारण समोर आले आहे. रशिया-युक्रेन युद्धातून मिळालेला प्रत्यक्ष युद्धअनुभव आणि आधुनिक युद्धपद्धतींचे ज्ञान चीन आपल्या लष्करी क्षमतेच्या विकासासाठी वापरत असल्याचे अहवालांमधून समोर येत आहे.
विशेषतः ड्रोनचा मोठ्या प्रमाणावर वापर, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, शहरी भागातील लढाई, खंदकांमधील युद्ध, हवाई संरक्षण आणि पाणबुडी शोधण्यासंबंधी माहिती या क्षेत्रांमध्ये चीन रशियाच्या अनुभवातून शिकत असल्याचे विश्लेषणात नमूद करण्यात आले आहे. यामुळे भविष्यातील संघर्षासाठी चीनच्या People’s Liberation Army (PLA) ची तयारी अधिक वेगाने होऊ शकते, अशी चिंता व्यक्त होत आहे.
रशिया-युक्रेन युद्ध चीनसाठी ‘युद्ध प्रयोगशाळा’?
चीनने 1979 नंतर प्रत्यक्ष मोठ्या युद्धात सहभाग घेतलेला नाही. त्यामुळे आधुनिक युद्धाच्या प्रत्यक्ष अनुभवाच्या बाबतीत चीनसमोर काही मर्यादा आहेत. दुसरीकडे रशियन सैन्य गेल्या काही वर्षांपासून युक्रेनमध्ये मोठ्या प्रमाणावर युद्ध करत आहे.
या युद्धात ड्रोन, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, अचूक क्षेपणास्त्रे, हवाई संरक्षण आणि माहिती तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला आहे. त्यामुळे आधुनिक युद्धाचे स्वरूप प्रत्यक्ष रणांगणावर कसे बदलले आहे, याचा रशियाला मोठा अनुभव मिळाला आहे.
चीन या अनुभवाचा अभ्यास करून स्वतःच्या लष्करी रणनीतीमध्ये आवश्यक बदल करण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे विश्लेषणात म्हटले आहे.
चीनच्या सैनिकांना रशियात प्रशिक्षण?
युरोपीय गुप्तचर यंत्रणांच्या माहितीनुसार, 2024 पासून काही चिनी सैनिकांनी रशियातील वोल्गोग्राडजवळील लष्करी प्रशिक्षण केंद्रात ड्रोन आणि शहरी युद्धाशी संबंधित प्रशिक्षण घेतल्याचे सांगितले जाते.
हे प्रशिक्षण केंद्र रशियाच्या 8th Army शी संबंधित असल्याचे अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. युक्रेनमधील रशियन लष्करी कारवायांमध्ये या सैन्यदलाची महत्त्वाची भूमिका राहिली आहे.
प्रशिक्षणामध्ये आधुनिक युद्धात महत्त्वाच्या ठरत असलेल्या विविध बाबींचा समावेश असल्याचे सांगितले जाते. यामध्ये ड्रोनचा वापर, लष्करी ठिकाणांवरील कारवाया, शहरी आणि जंगलातील लढाई, खंदकांमधील युद्ध, युद्धभूमीवरील वैद्यकीय मदत आणि सुरुंगांशी संबंधित संरक्षणात्मक पद्धतींचा समावेश असल्याचे अहवालांत म्हटले आहे.
ड्रोन युद्धातून चीनला मोठा धडा
रशिया-युक्रेन युद्धातील सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे ड्रोनचा मोठ्या प्रमाणावर झालेला वापर.
युद्धाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांच्या तुलनेत आता लहान ड्रोनपासून मोठ्या मानवरहित प्रणालींपर्यंत अनेक प्रकारच्या तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. टेहळणी, लक्ष्य शोधणे, हल्ले आणि पुरवठा मार्गांवर लक्ष ठेवणे अशा विविध कामांसाठी ड्रोनचा वापर युद्धाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.
रशियानेही युद्धादरम्यान ड्रोन आणि त्यांचा प्रतिकार करण्याच्या पद्धतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बदल केले आहेत. चीनसाठी हा प्रत्यक्ष युद्धातील अनुभव महत्त्वाचा ठरू शकतो.
चीनकडे स्वतःचे अत्याधुनिक ड्रोन तंत्रज्ञान असले तरी रणांगणावर मोठ्या प्रमाणावर ड्रोनचा वापर झाल्यानंतर त्याला कोणत्या प्रकारच्या अडचणी येतात आणि त्यावर कोणत्या उपाययोजना प्रभावी ठरतात, याचा प्रत्यक्ष अनुभव रशियाकडून मिळू शकतो.
इलेक्ट्रॉनिक युद्धाचे वाढते महत्त्व
आधुनिक युद्धात केवळ पारंपरिक शस्त्रांवर अवलंबून राहणे पुरेसे नसल्याचे रशिया-युक्रेन युद्धातून स्पष्ट झाले आहे. संचार व्यवस्था, ड्रोन आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी इलेक्ट्रॉनिक युद्धाची भूमिका मोठी झाली आहे.
रशियन आणि युक्रेनियन सैन्याने इलेक्ट्रॉनिक युद्धाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला आहे. त्यामुळे शत्रूची माहिती आणि संचार व्यवस्था विस्कळीत करण्याबरोबरच स्वतःच्या यंत्रणांचे संरक्षण कसे करायचे, याबाबतही रशियाला मोठा अनुभव मिळाला आहे.
चीनसाठी या अनुभवाचे महत्त्व विशेष आहे. भविष्यात अमेरिकेसारख्या तंत्रज्ञानदृष्ट्या प्रगत प्रतिस्पर्ध्याशी संघर्ष झाल्यास इलेक्ट्रॉनिक युद्ध निर्णायक ठरू शकते.
शहरी युद्धाचा अनुभव
युक्रेनमधील संघर्षाने शहरी भागातील युद्ध किती गुंतागुंतीचे असते, हे पुन्हा स्पष्ट केले आहे.
शहरांमध्ये लढाई करताना सैन्याला इमारती, रस्ते, भूमिगत संरचना आणि नागरी भाग यांचा विचार करावा लागतो. पारंपरिक रणांगणापेक्षा अशा परिस्थितीत सैन्याच्या हालचाली आणि नियोजनाचे स्वरूप वेगळे असते.
रशियाने युक्रेनमध्ये अशा प्रकारच्या लढायांचा अनुभव घेतला आहे. चीनकडून या अनुभवाचा अभ्यास केला जात असल्याचे विश्लेषणात म्हटले आहे.
तैवानच्या संदर्भात चिंता का?
चीनकडून रशियन युद्धअनुभव आत्मसात केला जात असल्याच्या बातम्यांमुळे तैवानचा मुद्दा अधिक संवेदनशील बनतो.
चीन तैवानला आपल्या सार्वभौमत्वाचा भाग मानतो, तर तैवान स्वतःचे स्वतंत्र लोकशाही प्रशासन चालवतो. त्यामुळे तैवानभोवती अनेक वर्षांपासून सामरिक तणाव कायम आहे.
जर चीनने प्रत्यक्ष युद्धाचा अनुभव नसल्याची कमतरता रशियाकडून मिळणाऱ्या अनुभवाने भरून काढली, तर भविष्यातील संघर्षासाठी PLA ची तयारी अधिक प्रभावी होऊ शकते, अशी चिंता अमेरिकेसह काही पाश्चिमात्य देशांमध्ये आहे.
मात्र रशिया-युक्रेन युद्धातील अनुभव चीनला मिळत आहे म्हणजे चीन तैवानवर हल्ला करणारच, असा थेट निष्कर्ष काढता येत नाही. हा अनुभव चीनच्या लष्करी नियोजनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो, एवढेच त्यातून स्पष्ट होते.
पाणबुडीविरोधी तंत्रज्ञानातही रशियाचा अनुभव
चीनला रशियाकडून मिळणारे लष्करी ज्ञान केवळ ड्रोन किंवा जमिनीवरील युद्धापुरते मर्यादित नसल्याचे विश्लेषणात नमूद केले आहे.
रशियाने अमेरिकन पाणबुड्यांच्या हालचालींचा आणि त्यांच्या आवाजाशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अनेक दशकांपासून अभ्यास केला आहे. समुद्राखालील पाणबुड्या शोधण्यासाठी अशा प्रकारची माहिती अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
चीनही अमेरिकन पाणबुड्यांशी संबंधित माहिती गोळा करत आहे. मात्र ती माहिती समजून घेणे आणि प्रत्यक्ष लष्करी उपयोगात आणणे यासाठी अनुभव आवश्यक असतो. या क्षेत्रात रशियाकडे चीनपेक्षा अधिक दीर्घ अनुभव असल्याचे अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी सांगितल्याचे विश्लेषणात नमूद करण्यात आले आहे.
क्षेपणास्त्र संरक्षणातही सहकार्य
चीन आणि रशियामधील लष्करी सहकार्याचा आणखी एक संवेदनशील भाग म्हणजे क्षेपणास्त्र संरक्षण.
2019 मध्ये रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी चीनला रणनीतिक क्षेपणास्त्रांसाठी पूर्वसूचना देणारी प्रणाली विकसित करण्यात मदत केली जात असल्याचे जाहीर केले होते.
अशा प्रणालीमध्ये जमिनीवरील रडार आणि अंतराळातील सेन्सरच्या माध्यमातून क्षेपणास्त्र हल्ल्याची पूर्वसूचना मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो.
या क्षेत्रात रशियाला दीर्घ अनुभव आहे. चीननेही आपल्या क्षेपणास्त्र संरक्षण क्षमतेत मोठी प्रगती केली असली तरी काही विशिष्ट तंत्रज्ञानात रशियन अनुभव त्याच्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतो.
चीन-रशिया संबंधांमध्ये ‘देवाणघेवाण’
या सहकार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे दोन्ही देशांमधील परस्पर गरजा.
रशियाला युक्रेन युद्धासाठी मोठ्या प्रमाणावर औद्योगिक आणि तांत्रिक मदतीची आवश्यकता आहे. चीनकडून विविध इलेक्ट्रॉनिक घटक, औद्योगिक सामग्री आणि इतर तंत्रज्ञान मिळत असल्याचा आरोप पाश्चिमात्य देशांकडून केला जातो.
त्याचवेळी चीनला रशियाकडून प्रत्यक्ष युद्धाचा अनुभव, लष्करी माहिती आणि काही प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञान मिळू शकते.
म्हणजेच दोन्ही देशांमध्ये एक प्रकारची रणनीतिक देवाणघेवाण निर्माण झाल्याचे चित्र दिसत आहे.
चीन रशियाला मदत करतो, रशिया चीनला अनुभव देतो
युक्रेन युद्धाच्या सुरुवातीपासून चीनकडून रशियाला मिळणाऱ्या मदतीबाबत अमेरिका आणि युरोपीय देशांनी चिंता व्यक्त केली आहे.
चीनमधून निर्यात होणाऱ्या काही वस्तू अधिकृतपणे नागरी वापरासाठी असल्याचे नमूद केले जाते. मात्र त्यातील काही घटक रशियाच्या ड्रोन आणि इतर लष्करी उपकरणांमध्ये वापरले जात असल्याचे पाश्चिमात्य देशांचे म्हणणे आहे.
याच्या बदल्यात रशियाकडून चीनला युद्धातील प्रत्यक्ष अनुभव आणि तांत्रिक माहिती मिळत असल्याचे आता अधिक स्पष्टपणे चर्चेत आले आहे.
यामुळे चीन-रशिया संबंध हे केवळ राजकीय भागीदारी न राहता संरक्षण क्षेत्रात अधिक खोलवर जाण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
अमेरिकेसाठी का वाढली चिंता?
अमेरिका आणि चीन यांच्यात आधीपासूनच इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात सामरिक स्पर्धा आहे.
दक्षिण चीन समुद्र, तैवान, जपान, फिलिपिन्स आणि प्रशांत महासागरातील अमेरिकेची लष्करी उपस्थिती हे या स्पर्धेचे महत्त्वाचे मुद्दे आहेत.
अशा परिस्थितीत चीनला रशियाकडून युद्धाचा प्रत्यक्ष अनुभव आणि प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञान मिळाल्यास अमेरिकेला भविष्यातील संघर्षाच्या नियोजनाचा पुन्हा विचार करावा लागू शकतो.
विशेषतः ड्रोन आणि मानवरहित प्रणाली, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, हवाई संरक्षण आणि क्षेपणास्त्रविरोधी प्रणालींमध्ये होणारी प्रगती इंडो-पॅसिफिकमधील सामरिक संतुलनावर परिणाम करू शकते.
चीनला रशियाकडून नेमका किती फायदा?
रशियाकडून मिळणाऱ्या प्रत्येक तंत्रज्ञानाचा चीन जशास तसा वापर करेल असे नाही. चीनकडे स्वतःचे मोठे संरक्षण उद्योग आणि संशोधन व्यवस्था आहे.
मात्र प्रत्यक्ष युद्धातून मिळणारा अनुभव वेगळा असतो. कोणती प्रणाली रणांगणावर प्रभावी ठरते, कोणत्या तंत्रज्ञानाच्या मर्यादा आहेत आणि शत्रू नवीन तंत्रज्ञानाचा प्रतिकार कसा करतो, याची माहिती केवळ प्रयोगशाळेतील चाचण्यांमधून मिळत नाही.
याच कारणामुळे रशिया-युक्रेन युद्ध चीनसाठी अभ्यासाचा महत्त्वाचा स्रोत बनले आहे.
रशियाचीही चीनवर वाढती अवलंबित्व
या सहकार्यामध्ये रशियाची भूमिका मजबूत असली तरी युद्धामुळे मॉस्कोची चीनवरील आर्थिक आणि तांत्रिक अवलंबित्व वाढले आहे.
पाश्चिमात्य निर्बंधांमुळे रशियासाठी चीन हा महत्त्वाचा आर्थिक आणि तांत्रिक भागीदार बनला आहे. त्यामुळे बीजिंगला मॉस्कोसोबतच्या संबंधांमध्ये अधिक प्रभाव मिळण्याची शक्यता आहे.
यामुळे भविष्यात रशियाला चीनला लष्करी सहकार्य देण्यास नकार देणे अधिक कठीण होऊ शकते.
युद्ध संपले तर काय होईल?
रशिया-युक्रेन युद्ध संपल्यास चीनला मिळणाऱ्या प्रत्यक्ष युद्धअनुभवाच्या प्रवाहावर परिणाम होऊ शकतो. युद्ध थांबल्यास रशियाकडून रणांगणावरून मिळणारी नवीन माहिती कमी होण्याची शक्यता आहे.
मात्र दुसरीकडे, पाश्चिमात्य निर्बंध कमी झाले तरी रशियाची चीनवरील आर्थिक गरज पूर्णपणे संपणार नाही, असे विश्लेषण सूचित करते.
रशियामध्ये भविष्यात राजकीय किंवा आर्थिक अस्थिरता निर्माण झाली तर त्याचा आणखी वेगळा परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत रशियातील अनुभवी तज्ज्ञ, तंत्रज्ञान आणि लष्करी ज्ञान चीनसाठी अधिक उपलब्ध होण्याची शक्यता काही विश्लेषकांनी व्यक्त केली आहे.
आशियातील सामरिक संतुलन बदलू शकते
चीनकडे आधीच जगातील सर्वात मोठ्या आणि वेगाने आधुनिक होत असलेल्या सैन्यांपैकी एक आहे. त्यात रशियाचा प्रत्यक्ष युद्धअनुभव जोडला गेला तर चीनच्या लष्करी क्षमतेत केवळ शस्त्रांच्या संख्येतच नव्हे तर युद्धनियोजन आणि रणनीतीमध्येही बदल होऊ शकतो.
विशेषतः तैवान आणि पश्चिम प्रशांत क्षेत्रातील भविष्यातील संघर्षाच्या संदर्भात या सहकार्याकडे अमेरिका आणि तिचे मित्रदेश बारकाईने पाहत आहेत.
भारतासाठीही महत्त्वाचा मुद्दा
चीनच्या लष्करी क्षमतेत होणारी कोणतीही मोठी वाढ भारतासाठीही महत्त्वाची आहे.
भारत आणि चीनमध्ये हिमालयीन सीमेवर दीर्घकाळापासून तणाव आहे. त्याचवेळी हिंद महासागर आणि इंडो-पॅसिफिकमध्ये दोन्ही देशांच्या सामरिक हितसंबंधांमध्ये स्पर्धा आहे.
चीनला रशियाकडून आधुनिक युद्धाचे अनुभव मिळत असल्यास भारतालाही आपल्या संरक्षण नियोजनात ड्रोन, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, हवाई संरक्षण आणि मानवरहित प्रणालींच्या भूमिकेकडे अधिक गांभीर्याने पाहावे लागेल.
चीन-रशिया संबंध भविष्यात कुठे जाणार?
चीन आणि रशिया यांच्यात औपचारिक लष्करी आघाडी नसली तरी त्यांच्यातील संरक्षण सहकार्य सातत्याने वाढत आहे. संयुक्त लष्करी सराव, शस्त्रविक्री आणि तंत्रज्ञान सहकार्य यामुळे दोन्ही देशांच्या सैन्यांमधील संपर्क वाढला आहे.
युक्रेन युद्धामुळे या सहकार्याला एक नवा आयाम मिळाला आहे. रशियाला चीनकडून आर्थिक आणि औद्योगिक मदत मिळते, तर चीनला रशियाच्या युद्धातील प्रत्यक्ष अनुभवाचा फायदा होतो.
ही देवाणघेवाण पुढील काही वर्षांत किती खोलवर जाते, यावर आशियातील सामरिक समीकरण मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहू शकते.
पुढील काळात काय पाहावे लागेल?
चीन रशियाकडून मिळणाऱ्या युद्धअनुभवाचे स्वतःच्या लष्करी सिद्धांतात किती प्रमाणात रूपांतर करतो, हे सर्वात महत्त्वाचे ठरणार आहे.
ड्रोन युद्ध, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, हवाई संरक्षण, पाणबुडीविरोधी क्षमता आणि क्षेपणास्त्र संरक्षण या क्षेत्रांमध्ये चीनच्या क्षमतेत होणारे बदल बारकाईने पाहावे लागतील.
त्याचबरोबर रशिया-युक्रेन युद्धाचा शेवट, रशियावरील पाश्चिमात्य निर्बंधांचे भवितव्य आणि चीन-रशिया संबंधांचा पुढील प्रवास यांचाही या समीकरणावर परिणाम होईल.
एकूणच, रशिया-युक्रेन युद्ध चीनसाठी केवळ भू-राजकीय घटना राहिलेली नाही. या युद्धातून आधुनिक युद्धाचे बदलते स्वरूप, ड्रोनचा वाढता प्रभाव, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, हवाई संरक्षण आणि प्रत्यक्ष रणांगणातील रणनीती याबाबत चीनला महत्त्वाचा अनुभव मिळत आहे. रशियाकडून चीनला मिळणारे हे लष्करी ज्ञान आणि तंत्रज्ञान भविष्यातील PLA च्या क्षमतेला बळ देऊ शकते. विशेषतः तैवान आणि इंडो-पॅसिफिकमधील सामरिक स्पर्धेच्या पार्श्वभूमीवर या वाढत्या चीन-रशिया लष्करी सहकार्याकडे अमेरिका, भारत आणि त्यांच्या मित्रदेशांचे बारकाईने लक्ष राहणार आहे.
