नवी दिल्ली : देशातील स्पर्धा परीक्षा, NEET परीक्षेतील कथित पेपरफुटी आणि शिक्षण व्यवस्थेतील गैरप्रकारांविरोधात सुरू झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाने आता व्यापक रूप धारण केले आहे. या आंदोलनाला ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ (CJP) या अनोख्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या संघटनेचा चेहरा मिळाला आहे. सुरुवातीला सोशल मीडियावरील उपरोधिक आणि व्यंगात्मक उपक्रम म्हणून सुरू झालेली ही चळवळ आता हजारो विद्यार्थी आणि नागरिकांना रस्त्यावर आणणाऱ्या आंदोलनात बदलली आहे.
CJP म्हणजे नेमकं काय?
‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ हे नाव सुरुवातीला राजकीय पक्ष म्हणून नव्हे, तर सोशल मीडियावरील एका व्यंगात्मक उपक्रमाच्या स्वरूपात पुढे आले. मात्र, बेरोजगारी, स्पर्धा परीक्षांमधील कथित गैरप्रकार, पेपरफुटी आणि सरकारी यंत्रणांवरील अविश्वास यामुळे या उपक्रमाला मोठ्या प्रमाणावर तरुणांचा प्रतिसाद मिळाला.
अभिजीत दिपके यांनी सुरू केलेल्या या उपक्रमाने तरुणांच्या नाराजीला व्यासपीठ देण्याचा प्रयत्न केला. सुरुवातीला ऑनलाइन चर्चांमधून वाढलेली ही चळवळ हळूहळू प्रत्यक्ष आंदोलनात रूपांतरित झाली. सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर मोठ्या संख्येने तरुण या चळवळीशी जोडले गेले.
NEET आणि पेपरफुटीचा मुद्दा आंदोलनाच्या केंद्रस्थानी
CJP आंदोलनाचा मुख्य मुद्दा म्हणजे स्पर्धा परीक्षांमधील कथित गैरप्रकार आणि NEET परीक्षेतील पेपरफुटीचा वाद. वैद्यकीय प्रवेशासाठी घेतली जाणारी NEET परीक्षा लाखो विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याशी जोडलेली आहे. त्यामुळे परीक्षेतील अनियमितता किंवा पेपरफुटीच्या आरोपांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असंतोष निर्माण झाला.
विद्यार्थ्यांचे म्हणणे आहे की, अनेक वर्षे मेहनत करून परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या भवितव्यावर अशा प्रकारच्या गैरप्रकारांचा थेट परिणाम होतो. परीक्षा यंत्रणेत पारदर्शकता आणि जबाबदारी निश्चित करणे, दोषींवर कारवाई करणे आणि विद्यार्थ्यांचा विश्वास पुन्हा निर्माण करणे या त्यांच्या प्रमुख मागण्या आहेत.
जंतरमंतरपासून संसद मोर्चापर्यंत आंदोलनाचा विस्तार
CJP आंदोलनाची सुरुवात मर्यादित स्वरूपात झाली असली तरी त्याला मिळालेल्या प्रतिसादामुळे आंदोलनाचा विस्तार होत गेला. दिल्लीतील जंतरमंतरवर मोठ्या संख्येने विद्यार्थी आणि समर्थक जमले. त्यानंतर संसदेकडे मोर्चा काढण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
या मोर्चादरम्यान पोलिस आणि आंदोलकांमध्ये तणाव निर्माण झाला. पोलिसांच्या कारवाईवरूनही मोठा वाद निर्माण झाला असून, आंदोलकांवरील कथित बळाच्या वापराचा मुद्दा न्यायालयापर्यंत पोहोचला आहे. या घटनेनंतर आंदोलनाला आणखी राजकीय आणि सार्वजनिक लक्ष मिळाले.
आंदोलनाला विद्यार्थ्यांबरोबरच इतर नागरिकांचाही पाठिंबा
या आंदोलनाची एक महत्त्वाची बाब म्हणजे ते केवळ NEET विद्यार्थ्यांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. विद्यार्थी, पालक, बेरोजगार तरुण आणि शिक्षण व्यवस्थेतील सुधारणांची मागणी करणारे नागरिक या आंदोलनाशी जोडले गेले आहेत.
स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार निर्माण होणाऱ्या अडचणी, निकालांबाबतचे वाद, पेपरफुटीचे आरोप आणि परीक्षांच्या प्रक्रियेतील पारदर्शकतेचा अभाव या मुद्द्यांमुळे अनेक तरुणांमध्ये अस्वस्थता आहे. त्यामुळे CJP आंदोलनाला व्यापक सामाजिक प्रश्नांचे स्वरूप प्राप्त होत असल्याचे दिसते.
मोदी सरकारसाठी हे आंदोलन आव्हान का ठरत आहे?
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारसमोर CJP आंदोलनाचे आव्हान वेगळ्या स्वरूपाचे आहे. पारंपरिक राजकीय पक्षांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या आंदोलनांपेक्षा हे आंदोलन सोशल मीडिया आणि तरुणांच्या सहभागातून वेगाने वाढले आहे.
देशातील मोठा तरुण वर्ग रोजगार, शिक्षण आणि स्पर्धा परीक्षांशी संबंधित प्रश्नांशी थेट जोडलेला आहे. त्यामुळे शिक्षण क्षेत्रातील एखादा प्रश्न व्यापक असंतोषाचे रूप घेऊ शकतो. विरोधी पक्षांनीही या आंदोलनाला पाठिंबा देण्यास सुरुवात केल्याने या आंदोलनाला राजकीय परिमाण मिळण्याची शक्यता वाढली आहे.
विरोधकांचा पाठिंबा; मात्र आंदोलनाचे राजकीयीकरण होण्याची भीती
आंदोलनाला विरोधी पक्षांच्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला आहे. काही नेते आंदोलकांना भेटले, तर काहींनी कायदेशीर आणि इतर मदत देण्याचा प्रयत्न केला. विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांना राजकीय पाठिंबा मिळाल्याने आंदोलनाचा आवाज अधिक व्यापक होऊ शकतो.
मात्र, आंदोलनाच्या मूळ मागण्या राजकीय मुद्द्यांमध्ये हरवण्याची भीतीही व्यक्त केली जात आहे. CJPशी संबंधित काही नेत्यांनी आंदोलनाचे राजकीयीकरण होऊ नये, अशी भूमिका घेतली आहे. त्यांचा दावा आहे की, आंदोलनाचा मुख्य केंद्रबिंदू विद्यार्थ्यांचे प्रश्न आणि शिक्षण व्यवस्थेतील सुधारणा हाच राहायला हवा.
सोशल मीडिया ठरला आंदोलनाचा मोठा आधार
CJPच्या वाढीमध्ये सोशल मीडियाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहे. पारंपरिक राजकीय संघटनांप्रमाणे मोठी संघटनात्मक यंत्रणा नसतानाही ऑनलाइन माध्यमातून मोठ्या संख्येने तरुणांपर्यंत संदेश पोहोचवण्यात आला.
मेम्स, व्हिडीओ, पोस्ट्स आणि ऑनलाइन चर्चांमधून आंदोलनाचा प्रचार झाला. सोशल मीडिया मोहिमेमुळे देशातील विविध भागांतील तरुणांना एकत्र आणणे शक्य झाले. मात्र, सोशल मीडियावरील माहितीच्या वेगामुळे चुकीची किंवा संदर्भाबाहेरची माहिती पसरू नये, याचे आव्हानही कायम आहे.
आंदोलनाचे भवितव्य काय?
आंदोलनाला मिळणारा प्रतिसाद आणि त्यातील मागण्या यावरून CJPची चळवळ पुढे कोणत्या दिशेने जाते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. जर आंदोलनाने स्वतःला केवळ विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांपुरते मर्यादित ठेवले, तर ते शिक्षण आणि परीक्षा सुधारणा यासाठी दीर्घकालीन दबावगट बनू शकते.
दुसरीकडे, जर विविध राजकीय पक्ष आणि व्यापक राजकीय मुद्दे आंदोलनात अधिक प्रमाणात सहभागी झाले, तर CJPचे स्वरूप बदलण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे या चळवळीसमोर सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे तिच्या मूळ उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित ठेवणे.
तरुणांच्या नाराजीचा राजकीय परिणाम होऊ शकतो का?
भारताच्या लोकसंख्येत तरुणांचे प्रमाण मोठे आहे. रोजगार, शिक्षण आणि स्पर्धा परीक्षांशी संबंधित प्रश्नांचा थेट परिणाम या वर्गावर होतो. त्यामुळे तरुणांमध्ये निर्माण होणारी नाराजी कोणत्याही सरकारसाठी महत्त्वाची राजकीय बाब ठरू शकते.
CJP आंदोलनाला मिळणारा प्रतिसाद हा केवळ एका परीक्षेच्या वादाचा परिणाम आहे की तरुणांच्या व्यापक असंतोषाचे लक्षण आहे, यावर पुढील काळात चर्चा होणार आहे. मात्र, सध्याच्या घडामोडींनी शिक्षण व्यवस्था आणि स्पर्धा परीक्षांबाबतचा प्रश्न राष्ट्रीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आणला आहे.
निष्कर्ष
NEET आणि स्पर्धा परीक्षांमधील कथित गैरप्रकारांविरोधात सुरू झालेल्या आंदोलनाने आता देशातील तरुणांच्या व्यापक असंतोषाला आवाज देण्यास सुरुवात केली आहे. सोशल मीडियावर सुरू झालेली CJPची चळवळ रस्त्यावर उतरली असून, तिला विद्यार्थी, पालक आणि विविध घटकांचा पाठिंबा मिळत आहे.
आता या आंदोलनाच्या पुढील वाटचालीवर सर्वांचे लक्ष असेल. सरकार विद्यार्थ्यांच्या मागण्यांवर काय भूमिका घेते, आंदोलन किती काळ सुरू राहते आणि त्याला मिळणारा राजकीय पाठिंबा किती वाढतो, यावर या चळवळीचा पुढील प्रभाव अवलंबून राहणार आहे.
