नवी दिल्ली : राजधानी दिल्लीतील जंतर-मंतर येथे सुरू असलेल्या विविध आंदोलनांच्या पार्श्वभूमीवर दिल्ली पोलिसांनी सुरक्षा व्यवस्थेला अधिक सक्षम करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित फेस रिकग्निशन (चेहरा ओळख) तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू केला आहे. विशेष तांत्रिक उपकरणांनी सुसज्ज मोबाईल व्हॅन्सच्या माध्यमातून आंदोलनस्थळी उपस्थित असलेल्या व्यक्तींच्या चेहऱ्यांचे स्कॅनिंग केले जात असून उपलब्ध अधिकृत डेटाबेसशी त्यांची पडताळणी केली जात आहे. या उपक्रमामुळे सुरक्षा यंत्रणेला संशयित व्यक्तींची ओळख पटविणे अधिक वेगाने शक्य होणार असल्याचा दावा पोलिसांनी केला आहे.
AI-सक्षम मोबाईल व्हॅन्सची जंतर-मंतर येथे तैनाती
दिल्ली पोलिसांनी अत्याधुनिक कॅमेरे, फेस रिकग्निशन सॉफ्टवेअर आणि रिअल-टाइम डेटा प्रोसेसिंग प्रणाली असलेल्या विशेष मोबाईल व्हॅन्स जंतर-मंतर परिसरात तैनात केल्या आहेत. या व्हॅन्समधील कॅमेरे गर्दीतील व्यक्तींचे चेहरे टिपतात आणि AI प्रणालीच्या मदतीने त्यांची तुलना उपलब्ध अधिकृत नोंदींशी केली जाते.
या प्रक्रियेमुळे मोठ्या प्रमाणावर उपस्थित असलेल्या लोकांमध्ये संशयित व्यक्ती किंवा गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींची ओळख पटविणे अधिक सोपे होणार असल्याचे अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे.
आंदोलनकर्त्यांची ओळख अधिक वेगाने पडताळण्याचा प्रयत्न
पोलिसांच्या माहितीनुसार, जंतर-मंतर येथे दररोज विविध संघटना, कर्मचारी, विद्यार्थी आणि सामाजिक गटांकडून आंदोलने केली जातात. अशा परिस्थितीत गर्दीवर लक्ष ठेवणे आणि कायदा-सुव्यवस्था अबाधित राखणे हे मोठे आव्हान असते.
AI आधारित फेस रिकग्निशन प्रणालीमुळे संशयास्पद हालचाली करणाऱ्या व्यक्तींवर त्वरित लक्ष ठेवणे, त्यांची ओळख पटविणे आणि आवश्यक असल्यास तातडीने कारवाई करणे शक्य होणार असल्याचे पोलिसांनी स्पष्ट केले आहे.
आधारसह इतर सरकारी डेटाबेसशी पडताळणीबाबत चर्चा
या तंत्रज्ञानाचा वापर करताना चेहऱ्यांची तुलना विविध अधिकृत नोंदींशी केली जात असल्याची माहिती समोर आली आहे. यामुळे आंदोलनकर्त्यांची ओळख जलदगतीने निश्चित करण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, याच मुद्द्यावरून गोपनीयतेबाबत अनेक प्रश्न उपस्थित करण्यात आले आहेत.
काही डिजिटल हक्क संघटनांनी नागरिकांच्या वैयक्तिक माहितीच्या संरक्षणाबाबत चिंता व्यक्त केली असून अशा प्रणालीचा वापर पारदर्शक आणि स्पष्ट कायदेशीर चौकटीतच व्हावा, अशी मागणी केली आहे.
गोपनीयता आणि नागरी स्वातंत्र्याबाबत चिंता
AI आधारित निगराणी तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत असताना नागरिकांच्या गोपनीयतेचा प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. तज्ज्ञांच्या मते, सार्वजनिक ठिकाणी चेहरा ओळख प्रणालीचा वापर करताना नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांचे संरक्षण करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
मानवी हक्कांसाठी कार्य करणाऱ्या काही संस्थांनी अशा तंत्रज्ञानाचा वापर व्यापक प्रमाणात करण्यापूर्वी स्पष्ट नियम, स्वतंत्र देखरेख यंत्रणा आणि नागरिकांना माहिती देण्याची प्रक्रिया असावी, असे मत व्यक्त केले आहे.
दिल्ली पोलिसांचे स्पष्टीकरण
दिल्ली पोलिसांनी मात्र या तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ सुरक्षा, गुन्हे प्रतिबंध आणि कायदा-सुव्यवस्था राखण्यासाठी केला जात असल्याचे स्पष्ट केले आहे. कोणत्याही नागरिकाला विनाकारण लक्ष्य करण्याचा उद्देश नसून सार्वजनिक सुरक्षितता वाढवणे हा या उपक्रमाचा मुख्य हेतू असल्याचे त्यांनी सांगितले.
अधिकाऱ्यांच्या मते, मोठ्या प्रमाणावर गर्दी जमणाऱ्या ठिकाणी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्याने पोलिसांचे काम अधिक प्रभावी आणि जलद होऊ शकते.
देशात AI आधारित निगराणीचा वाढता वापर
गेल्या काही वर्षांत देशातील विविध शहरांमध्ये स्मार्ट सीसीटीव्ही, चेहरा ओळख प्रणाली, वाहन क्रमांक ओळख तंत्रज्ञान (ANPR) आणि AI आधारित निगराणी प्रणालींचा वापर वाढला आहे. वाहतूक व्यवस्थापन, गुन्हेगारी नियंत्रण, सार्वजनिक सुरक्षा आणि मोठ्या कार्यक्रमांतील गर्दीचे व्यवस्थापन यासाठी या तंत्रज्ञानाचा उपयोग केला जात आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, AI आधारित प्रणालीमुळे सुरक्षा व्यवस्थेत सुधारणा होऊ शकते. मात्र, त्याचबरोबर डेटा संरक्षण, गोपनीयता आणि तंत्रज्ञानाच्या जबाबदार वापराबाबत ठोस धोरणे असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
पुढे काय?
जंतर-मंतर येथे सुरू करण्यात आलेला हा AI आधारित सुरक्षा उपक्रम भविष्यात दिल्लीतील इतर संवेदनशील भागांमध्ये किंवा मोठ्या सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्येही विस्तारला जाऊ शकतो. मात्र, या तंत्रज्ञानाचा वापर करताना सुरक्षा आणि नागरिकांच्या गोपनीयतेमध्ये योग्य समतोल राखणे हे प्रशासनासमोरील सर्वात मोठे आव्हान असेल.
