परतीचा पाऊस (Particha paus) काय असतो? कधी पडतो? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती

पावसाळा म्हटला की आपल्या डोळ्यासमोर जून ते सप्टेंबर हा काळ येतो. या काळात देशाच्या अनेक भागांत मुसळधार पाऊस पडतो. मात्र, सप्टेंबरनंतर पावसाळा संपत असतानाही काही भागांत पुन्हा पाऊस पडताना दिसतो. या पावसाला परतीचा पाऊस असे म्हटले जाते.

परतीचा पाऊस हा भारतातील हवामानातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. विशेषतः महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश आणि दक्षिण भारतातील काही भागांमध्ये त्याचा प्रभाव जाणवतो. काही वेळा हा पाऊस शेतीसाठी फायदेशीर ठरतो, तर काही वेळा जोरदार पावसामुळे शेती आणि जनजीवनावर परिणामही होऊ शकतो.

चला, परतीचा पाऊस काय असतो, तो कधी पडतो, तो का पडतो आणि त्याचा शेतीवर काय परिणाम होतो, हे सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

परतीचा पाऊस म्हणजे काय?

पावसाळ्याच्या मुख्य हंगामानंतर नैऋत्य मोसमी वारे हळूहळू भारतातून माघार घेऊ लागतात. या काळात काही भागांमध्ये पुन्हा पाऊस पडतो. या पावसाला परतीचा पाऊस किंवा मोसमी वाऱ्यांचा परतीचा पाऊस असे म्हणतात.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, पावसाळा संपण्याच्या काळात मान्सूनचे वारे भारतातून माघार घेत असताना काही भागांत पडणारा पाऊस म्हणजे परतीचा पाऊस.

हा पाऊस जून-जुलैमध्ये पडणाऱ्या नियमित मान्सून पावसापेक्षा वेगळ्या हवामान परिस्थितीत पडतो.

परतीचा पाऊस कधी पडतो?

भारतामध्ये नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांची माघार साधारणपणे सप्टेंबरच्या सुरुवातीपासून सुरू होते. ही माघार उत्तर-पश्चिम भारतातून सुरू होऊन हळूहळू इतर भागांकडे सरकते.

सामान्यतः सप्टेंबर ते ऑक्टोबर या काळात परतीच्या पावसाची शक्यता अधिक असते. दक्षिण भारतातील काही भागांत ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्येही पाऊस पडू शकतो.

मात्र, परतीचा पाऊस दरवर्षी एकाच तारखेला किंवा एकाच प्रमाणात पडतो असे नाही. हवामानातील बदल, समुद्रावरील परिस्थिती आणि वातावरणातील इतर घटकांनुसार त्याचा कालावधी आणि तीव्रता बदलू शकते.

परतीचा पाऊस का पडतो?

परतीचा पाऊस समजून घेण्यासाठी सर्वप्रथम मान्सूनचे वारे कसे बदलतात हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांची माघार

उन्हाळ्यानंतर भारताच्या भूभागावर कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होते. त्यामुळे समुद्राकडून भारताच्या दिशेने आर्द्रता असलेले वारे येतात आणि देशात पाऊस पडतो.

पावसाळा संपत असताना जमिनीचे तापमान आणि हवेचा दाब बदलू लागतो. त्यानुसार नैऋत्य मोसमी वारे हळूहळू माघार घेऊ लागतात.

या संक्रमणाच्या काळात वातावरणात मोठे बदल होतात आणि काही भागांत पावसाच्या सरी पुन्हा सक्रिय होऊ शकतात.

बंगालच्या उपसागरातील हवामानाचा प्रभाव

परतीच्या पावसाच्या काळात बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाची क्षेत्रे आणि काही वेळा चक्रीवादळासारख्या हवामान प्रणाली तयार होऊ शकतात.

या प्रणालींमुळे दक्षिण आणि मध्य भारतातील काही भागांमध्ये पाऊस होण्याची शक्यता वाढते.

मात्र प्रत्येक कमी दाबाचे क्षेत्र किंवा हवामान प्रणाली परतीचा पाऊसच निर्माण करते असे नाही. पावसाचे प्रमाण आणि ठिकाण हे त्या वेळच्या वातावरणीय परिस्थितीवर अवलंबून असते.

महाराष्ट्रात परतीचा पाऊस कधी पडतो?

महाराष्ट्रात परतीचा पाऊस साधारणपणे सप्टेंबरच्या उत्तरार्धापासून ऑक्टोबरपर्यंत जाणवू शकतो. मात्र, त्याचा कालावधी आणि पावसाचे प्रमाण दरवर्षी वेगळे असू शकते.

महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये परतीच्या पावसाचा प्रभावही वेगवेगळा असतो. काही भागांत हलक्या सरी पडतात, तर काही ठिकाणी कमी दाबाच्या क्षेत्रामुळे जोरदार पाऊस होऊ शकतो.

विशेषतः मराठवाडा, विदर्भ, मध्य महाराष्ट्र आणि कोकणातील काही भागांमध्ये या काळात पावसाची स्थिती बदलताना दिसू शकते.

परतीचा पाऊस आणि शेती

परतीचा पाऊस शेतीसाठी महत्त्वाचा असतो. कारण खरीप हंगामातील अनेक पिके या काळात वाढीच्या किंवा काढणीच्या टप्प्यात असतात.

शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर कसा?

योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात पडलेला परतीचा पाऊस जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत करू शकतो.

काही पिकांना दाणे भरण्याच्या किंवा वाढीच्या काळात पाण्याची गरज असते. अशा वेळी झालेला पाऊस पिकांसाठी उपयुक्त ठरू शकतो.

तसेच, काही भागांमध्ये रब्बी हंगामातील पिकांसाठी जमिनीत पुरेसा ओलावा राहण्यासही मदत होऊ शकते.

जास्त पाऊस झाल्यास नुकसानही होऊ शकते

परतीचा पाऊस नेहमीच फायदेशीर असतो असे नाही.

पिकांची काढणी जवळ आलेली असताना जोरदार पाऊस पडल्यास शेतकऱ्यांचे नुकसान होऊ शकते. शेतात कापणी करून ठेवलेले पीक भिजू शकते. काही पिकांमध्ये पाणी साचल्यामुळे नुकसान होण्याची शक्यता असते.

त्यामुळे परतीचा पाऊस किती पडतो, कधी पडतो आणि कोणत्या भागात पडतो, याला मोठे महत्त्व आहे.

परतीच्या पावसाचा जनजीवनावर काय परिणाम होतो?

परतीच्या पावसामुळे फक्त शेतीवरच परिणाम होत नाही, तर सामान्य जनजीवनावरही परिणाम होऊ शकतो.

जोरदार पाऊस झाल्यास काही ठिकाणी रस्त्यांवर पाणी साचू शकते. शहरांमध्ये वाहतुकीवर परिणाम होऊ शकतो. ग्रामीण भागात नदी, नाले आणि ओढ्यांच्या पाणीपातळीत वाढ होऊ शकते.

काही वेळा विजांच्या कडकडाटासह पाऊस पडू शकतो. त्यामुळे नागरिकांनी हवामान विभागाच्या सूचनांकडे लक्ष देणे आणि जोरदार पावसाच्या वेळी आवश्यक ती काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.

परतीचा पाऊस आणि ऑक्टोबर हीट यांचा संबंध

पावसाळा माघारी फिरल्यानंतर वातावरणात आर्द्रता राहू शकते. त्याच वेळी आकाश काही काळ निरभ्र राहून सूर्यप्रकाश वाढला तर तापमान आणि दमटपणा जाणवू शकतो.

यालाच भारतातील काही भागांत ऑक्टोबर हीट असे म्हटले जाते.

म्हणजेच पावसाळा संपल्यानंतर अचानक उष्ण आणि दमट हवामान जाणवणे ही या संक्रमण काळातील एक सामान्य हवामान वैशिष्ट्य असू शकते.

परतीचा पाऊस आणि मान्सूनमध्ये काय फरक आहे?

मान्सूनचा मुख्य पाऊस साधारणपणे जून ते सप्टेंबर या कालावधीत देशाच्या मोठ्या भागात पडतो.

परतीचा पाऊस मात्र मान्सूनच्या माघारीच्या काळात पडतो. त्यामुळे दोन्ही पावसांचा काळ आणि त्यामागची हवामान परिस्थिती वेगळी असते.

मुख्य फरक असा:

परतीचा पाऊस दरवर्षी सारखा असतो का?

नाही. परतीचा पाऊस दरवर्षी सारखा पडत नाही.

काही वर्षी पाऊस लवकर माघार घेऊ शकतो, तर काही वर्षी मान्सूनची माघार उशिरा होऊ शकते. तसेच काही भागांत कमी पाऊस तर काही भागांत जोरदार पाऊस होऊ शकतो.

हवामानातील परिस्थिती, कमी दाबाची क्षेत्रे, समुद्रावरील स्थिती आणि इतर वातावरणीय घटक यामुळे पावसाचे प्रमाण आणि वेळ बदलू शकते.

त्यामुळे परतीचा पाऊस नेमका कोणत्या दिवशी सुरू होईल किंवा किती पाऊस पडेल, हे आधीच निश्चित सांगता येत नाही. त्यासाठी हवामान विभागाच्या ताज्या अंदाजाकडे पाहणे आवश्यक असते.

परतीच्या पावसाच्या काळात नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?

परतीच्या पावसाच्या काळात अचानक जोरदार पाऊस आणि वादळी हवामान होऊ शकते. त्यामुळे नागरिकांनी हवामानाचा अंदाज आणि स्थानिक प्रशासनाच्या सूचना लक्षात घ्याव्यात.

जोरदार पाऊस किंवा वादळी वारे असताना शक्यतो सुरक्षित ठिकाणी राहावे. पाणी साचलेल्या रस्त्यावरून वाहन चालवताना काळजी घ्यावी आणि नदी, नाले किंवा धोकादायक ठिकाणी जाणे टाळावे.

शेतकऱ्यांनीही पिकांची काढणी, साठवणूक आणि शेतीची कामे करताना स्थानिक हवामान अंदाजाचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.

निष्कर्ष

परतीचा पाऊस हा भारतातील मान्सूनच्या माघारीच्या काळात दिसणारा महत्त्वाचा हवामानाचा टप्पा आहे. साधारणपणे सप्टेंबर ते ऑक्टोबर या काळात त्याचा प्रभाव जाणवतो. मात्र, त्याचा कालावधी, ठिकाण आणि पावसाचे प्रमाण दरवर्षी बदलू शकते.

योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात पडलेला परतीचा पाऊस शेतीसाठी फायदेशीर ठरू शकतो. मात्र, पिकांची काढणी सुरू असताना किंवा पाऊस अतिप्रमाणात झाल्यास नुकसानही होऊ शकते.

म्हणूनच परतीचा पाऊस हा केवळ पावसाळ्यानंतर पडणारा पाऊस नसून, मान्सूनच्या माघारीशी जोडलेली एक महत्त्वाची हवामान प्रक्रिया आहे. या काळात हवामान विभागाच्या अंदाजाकडे लक्ष देणे शेतकरी आणि नागरिक दोघांसाठीही महत्त्वाचे आहे.